تبلیغات
ادبیات فارسی - تمایز معنایی در واژه‌های عربی مختوم به «ت» یا «ه»

تمایز معنایی در واژه‌های عربی مختوم به «ت» یا «ه»

برخی واژه‌های عربی به «ة» (تاء مربوطه) ختم می‌شوند؛  مانند إضافة، جمعة، نجاة، زاویة، علاوة، قوة.  تعدادی از این واژه‌ها در فارسی رایج‌اند و حرف آخر آن‌ها به یکی از دو صورت «ه» (e-) یا «ت» تلفظ و نوشته می‌شود؛  مانند ادامه، استفاده، تصفیه، مبارزه؛  حسادت، صورت، شریعت، قیامت، مسافت، مجازات.  در فارسی امروز، تلفظ و املای این واژه‌ها تثبیت‌شده است و نمی‌توان یکی از دو صورت ممکن را به‌جای دیگری به کار برد؛  مثلاً نمی‌توان به‌جای اداره، مدرسه، و جریمه گفت ادارت، مدرست، و جریمت.  ظاهراً تنها استثنا سیره / سیرت است که تفاوتی با هم ندارند:  سیره‌ی / سیرت انبیا.

اما در این میان، چند واژه‌ مسیری دوگانه پیموده‌اند و هریک از دو صورت آن‌ها با تلفظ و معنا و کاربرد جداگانه تثبیت شده‌است؛  مثلاً «اراده» یعنی خواست و عزم، اما «ارادت» یعنی دوستی احترام‌آمیز.  اینک موارد این واژه‌های دوگانه در فارسی امروز:

آیه:  هریک از بخش‌های شماره‌دار یک سوره‌ی قرآن

آیت:  شخص برجسته و شگفت‌آور؛  اعجوبه:  فلانی در فقه و اصول آیتی بود.

اراده:  خواست؛  عزم:  اراده‌ی قوی

ارادت:  دوستی احترام‌آمیز:  ارادت شاگرد به استاد

اشاره:  سخن کوتاه

اشارت:  صورت ادبی اشاره:  خردمند را اشارتی کافی است.

اقامه:  برپا کردن؛  به جا آوردن:  اقامه‌ی نماز

اقامت:  ماندن و زندگی کردن:  اقامت در خارج از کشور

بعثه:  محل استقرار هیئت نمایندگی، به‌ویژه در حج

بعثت:  مبعوث شدن:  بعثت انبیا

شهره:  مشهور؛  نامدار

شهرت:  مشهوریت؛  آوازه

ضربه:  برخورد دو جسم

ضربت:  ضربه‌ی شمشیر، گرز، و مانند آن‌ها

طریقه:  راه و روش؛  نحوه:  طریقه‌ی طبخ غذا

طریقت:  مسلک صوفیان:  تقابل شریعت و طریقت

قوه:  توانایی؛  نیرو؛  دستگاه حکومتی:  قوه‌ی قضائیه / مجریه / قهریه؛  چراغ‌قوه

قوّت:  نیروی جسمانی؛  توان:  خوب بخور که قوّت بگیری.

محافظه:  در واژه‌ی «محافظه‌کار»

محافظت:  مراقبت؛  مواظبت

مراجعه:  رجوع:  مراجعه به اداره‌ی مربوطه

مراجعت:  بازگشت:  مراجعت به وطن

مراقبه:  مدیتیشن

مراقبت:  مواظبت

مساعده:  بخشی از حقوق که کارمند به درخواست خود پیش از موعد می‌گیرد

مساعدت:  یاری؛  کمک:  ایشان از هیچ مساعدتی دریغ نکردند.

مسئله:  موضوع؛  مطلب

مسئلت:  درخواست از خدا

مصاحبه:  گفت‌وگو و پرسش و پاسخ:  مصاحبه‌ی مطبوعاتی وزیر

مصاحبت:  هم‌نشینی

منزله:  در «به منزله‌ی چیزی بودن»

منزلت:  ارزش و اهمیت؛  جایگاه احترام‌آمیز:  مقام و منزلت استادان

نشئه:  شاد بر اثر مصرف مواد مخدر

نشئت:  پیدا شدن؛  ظهور

نظاره:  تماشا

نظارت:  مراقبت و کنترل

نوبه:  در «تب نوبه» و «به نوبه‌ی خود»

نوبت:  زمان؛  دفعه؛  بار

وحده:  در «یاء وحده»

وحدت:  یگانگی؛  اتحاد

وصله:  تکه‌ای پارچه یا چرم که روی پارگی لباس، کفش، و مانند آن‌ها می‌دوزند

وصلت:  ازدواج:  ایشالا این وصلت سر بگیره.

 

در واژه‌های مرکب

اگر واژه‌‌ی مختوم به «ت» در ساخت «الـ + اسم» به کار برود، «ت» به «ه» تبدیل می‌شود (به‌استثنای طویل‌المدت):

اطاعت > واجب‌الاطاعه

تجارت > دارالتجاره، مال‌التجاره

تربیت > دارالتربیه

تولیت > نایب‌التولیه

حرارت > میزان‌الحراره

حکومت > نایب‌الحکومه

حمایت > تحت‌الحمایه

خلقت > عجیب‌الخلقه، ناقص‌الخلقه

دولت > امین‌الدوله، علاءالدوله

زحمت > حق‌الزحمه

زیارت > نایب‌الزیاره

ساعت > خلق‌الساعه

سلطنت > نایب‌السلطنه

صحت > حفظ‌الصحه

صراحت > بالصراحه

طبیعت > مابعدالطبیعه

عادت > خارق‌العاده، فوق‌العاده

فطرت > بالفطره

قامت > طویل‌القامه، قصیرالقامه

لغت > فقه‌اللغه

ملت > وجیه‌المله

منفعت > عام‌المنفعه

نسبت > بالنسبه

نهایت > الی غیر النهایه

وکالت > حق‌الوکاله، دارالوکاله، ممنوع‌الوکاله

هویت > مجهول‌الهویه

 

عدم تمایز در قدیم

از متون کهن فارسی برمی‌آید که ظاهراً در قدیم این تمایز مانند امروز تثبیت‌شده نبوده و صورت‌های دوگانه‌ی برخی واژه‌های عربی به‌موازات هم و به یک معنی به کار می‌رفته‌اند.  واژه‌های دوگانه‌ی زیر را از فرهنگ بزرگ سخن استخراج کرده‌ام.

آیه = آیت

اجازه = اجازت:  یک حرف صوفیانه بگویم اجازت است / ای نور دیده، صلح به از جنگ و داوری.  (حافظ)

استعانه = استعانت

استفاده = استفادت

اعاده = اعادت

افاده = افادت

حاشیه = حاشیت

خلیفه = خلیفت

زیاده = زیادت

سوره = سورت:  مراد از نزول قرآن تحصیل سیرتِ خوب است، نه ترتیل سورتِ مکتوب.  ( گلستان سعدی، باب هشتم)


عمه = عمت

فضیحه = فضیحت

کفاره = کفارت

مبالغه = مبالغت

مجاوره = مجاورت

محاسبه = محاسبت

محاصره = محاصرت

مشاوره = مشاورت

مشاهده = مشاهدت

مَفسده = مَفسدت

نفقه = نفقت

وسیله = وسیلت


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.